Prikkelbare darm: symptomen, oorzaken, diagnose en behandeling
Bijgewerkt in oktober 2026
Buikpijn, een opgeblazen buik, de ene keer diarree, de andere keer verstopping: bij het prikkelbaredarmsyndroom (PDS) speelt je darm steeds weer op, terwijl de gebruikelijke onderzoeken geen andere ziekte laten zien. De klachten zijn echt en vaak belastend, maar niet gevaarlijk. Hier lees je hoe je PDS herkent, hoe de diagnose wordt gesteld en welke behandelingen volgens de actuele richtlijnen helpen.
In het kort
- Kenmerkend zijn steeds terugkerende buikpijn of buikklachten die samenhangen met de ontlasting. Vaak komen daar een opgeblazen buik, diarree of verstopping bij.
- Afhankelijk van de studie en de definitie heeft ongeveer 4 tot 11 procent van de volwassenen PDS. Vrouwen hebben het bijna twee keer zo vaak als mannen.
- De diagnose berust op het typische klachtenpatroon en een paar gerichte onderzoeken. Alarmsignalen zoals bloed in de ontlasting of onbedoeld gewichtsverlies passen niet bij PDS en kunnen een andere oorzaak hebben.
- Het meeste bewijs is er voor oplosbare vezels zoals psyllium, het FODMAP-arme dieet, pepermuntolie, een aantal medicijnen en voor darmgerichte hypnotherapie en gedragstherapie.
- Een behandeling die bij iedereen werkt, bestaat niet. Meestal is een combinatie nodig, afgestemd op je belangrijkste klachten.
Wat is het prikkelbaredarmsyndroom?
Een prikkelbare darm, medisch het prikkelbaredarmsyndroom (PDS), is een functionele stoornis van de darm. De darm reageert gevoeliger dan normaal en werkt onregelmatig, terwijl er bij onderzoek geen ziekelijke afwijkingen te zien zijn. Artsen rekenen PDS daarom tot de stoornissen in de wisselwerking tussen darm en hersenen: darm en zenuwstelsel werken niet meer goed samen.
PDS in één oogopslag
PDS is vervelend en kan je dagelijks leven flink beperken, maar het is niet levensbedreigend. Vergelijkbare klachten komen echter ook bij andere ziekten voor.
Symptomen: zo herken je PDS
Typisch is een patroon van buikklachten en een veranderde ontlasting dat maandenlang steeds terugkomt. De klachten verschillen van dag tot dag. Goede en slechte periodes wisselen elkaar af, soms zonder duidelijke reden.
Meestal in de onderbuik. De pijn hangt samen met de ontlasting. Na het eten wordt hij vaak erger, na een toiletbezoek zakt hij vaak weer af.
Bijna iedereen met PDS kent een opgeblazen, gespannen buik. Vaak laat je daarbij ook meer winden.
Brijige tot vloeibare ontlasting, vaak met plotselinge, hevige aandrang.
Harde, klonterige ontlasting, minder vaak naar het toilet en hard moeten persen.
Diarree en verstopping kunnen elkaar afwisselen. Veel mensen hebben na de ontlasting het gevoel dat de darm niet helemaal leeg is.
Glazig of witachtig slijm komt bij PDS voor. Bloed hoort er daarentegen niet bij.
Veel mensen met PDS hebben daarnaast klachten buiten de darm, zoals vermoeidheid, misselijkheid, rugpijn of problemen met plassen.
Op basis van de vorm van de ontlasting die het meest voorkomt, onderscheiden artsen vier typen. Uitgangspunt is de Bristol-ontlastingsschaal, die ontlasting indeelt van type 1 (harde keutels) tot type 7 (vloeibaar). Alleen de dagen met afwijkende ontlasting tellen mee.
Meer dan een kwart van de keren is de ontlasting hard of klonterig (type 1 en 2), minder dan een kwart van de keren brijig of vloeibaar (type 6 en 7).
Meer dan een kwart van de keren is de ontlasting brijig of vloeibaar, minder dan een kwart van de keren hard of klonterig.
Meer dan een kwart van de keren is de ontlasting hard of klonterig en ook meer dan een kwart van de keren brijig of vloeibaar.
De ontlasting past in geen van de drie groepen.
Het type kan in de loop van de tijd veranderen en bepaalt mee welke medicijnen in aanmerking komen. Indeling volgens Rome V (2026). In het Engels heten de typen IBS-C, IBS-D, IBS-M en IBS-U.
Oorzaken: waarom de darm overgevoelig reageert
Er is niet één oorzaak. Meestal spelen meerdere factoren mee, en bij iedereen is de combinatie een beetje anders. Deze mechanismen zijn goed onderzocht:
Veel mensen met PDS voelen normale processen in de darm sterker, zoals gas of het uitrekken van de darmwand. Artsen noemen dat viscerale overgevoeligheid.
Darm en hersenen zijn met elkaar verbonden via zenuwen en signaalstoffen zoals serotonine. Raakt die samenwerking verstoord, dan veranderen de pijnbeleving en de darmbewegingen.
De darm voert zijn inhoud de ene keer te snel en de andere keer te langzaam af. Dat werkt diarree of verstopping in de hand.
Meer dan 10 procent van de mensen krijgt na een acute maag-darminfectie PDS. Artsen spreken dan van postinfectieus PDS.
Bij veel mensen met PDS is de samenstelling van de darmbacteriën veranderd. Of dat oorzaak of gevolg is, is nog niet duidelijk.
Psychische belasting kan PDS mee helpen uitlokken en aanvallen verergeren. Ingrijpende ervaringen zoals geweld of misbruik maken het risico bijna drie keer zo groot.
En het eten? Voeding is meestal niet de oorzaak, maar lokt wel vaak klachten uit. Bepaalde koolhydraten, de FODMAP’s, worden in de dunne darm slecht opgenomen. Ze komen in de dikke darm terecht, trekken daar water aan en worden door bacteriën vergist. Een overgevoelige darm kan daarop reageren met pijn, een opgeblazen gevoel of diarree. Wat FODMAP’s precies zijn en hoe het FODMAP-dieet werkt, leggen we uit in het artikel Wat zijn FODMAP’s? Echte voedselallergieën komen bij PDS daarentegen weinig voor.
Alarmsignalen: deze klachten passen niet bij PDS
De volgende klachten zijn niet typisch voor PDS. Ze kunnen op een andere ziekte wijzen, ook als bij jou al PDS is vastgesteld.
De belangrijkste alarmsignalen
- Bloed in de ontlasting, bloederige diarree of zwarte, teerachtige ontlasting
- Onbedoeld gewichtsverlies
- Tekenen van bloedarmoede, zoals bleekheid, kortademigheid of hartkloppingen
- Een voelbare verharding of zwelling in de buik
- Koorts of klachten waarvan je ’s nachts wakker wordt
- Nieuwe, aanhoudende veranderingen in de ontlasting vanaf ongeveer 50 jaar
- Darmkanker, eierstokkanker, coeliakie of een chronische darmontsteking in de familie
Bij vrouwen kan een nieuwe, aanhoudend opgeblazen buik, vooral vanaf 50 jaar, in zeldzame gevallen wijzen op eierstokkanker.
Diagnose: zo wordt PDS vastgesteld
Voor de diagnose PDS hoeft inmiddels niet eerst al het andere te worden uitgesloten. Artsen herkennen PDS aan het typische klachtenpatroon en doen gericht de onderzoeken die bij jou zinvol zijn. Internationaal gelden daarvoor de criteria van de Rome Foundation, waarvan in 2026 de vijfde versie (Rome V) is verschenen:
Criteria volgens Rome V
De Duitse PDS-richtlijn (S3-Leitlinie) omschrijft PDS iets ruimer: de klachten bestaan langer dan drie maanden of komen steeds terug, worden aan de darm toegeschreven en gaan meestal samen met een veranderd ontlastingspatroon. Ze zijn zo heftig dat ze de kwaliteit van leven duidelijk aantasten. En geen andere ziekte verklaart ze beter.
Dit zijn de gebruikelijke stappen:
Gesprek. De arts vraagt naar het soort klachten en hoe lang je ze al hebt, naar je ontlasting, je medicijnen en ziekten in de familie. Een klachtendagboek helpt daarbij.
Lichamelijk onderzoek. De arts voelt aan je buik en onderzoekt, afhankelijk van de klachten, ook je endeldarm.
Bloedonderzoek. Gebruikelijk zijn een bloedbeeld, de ontstekingswaarde CRP en een test op coeliakie.
Ontlastingsonderzoek. Bij diarree wordt meestal calprotectine bepaald. Een normale waarde maakt een chronische darmontsteking zeer onwaarschijnlijk. Bij diarree die langer aanhoudt, is ook een test op de parasiet Giardia zinvol.
Coloscopie, als het nodig is. Een kijkonderzoek van de dikke darm is vooral aan de orde bij alarmsignalen, voor de opsporing van darmkanker of bij aanhoudende diarree, om microscopische colitis uit te sluiten. Zonder alarmsignalen vindt de arts daarbij maar zelden iets.
Ademtests op lactose of fructose en tests op bacteriële overgroei in de dunne darm zijn niet bij iedereen nodig. De Rome-criteria raden ze niet standaard aan. Of zo’n test zinvol is, hangt af van de klachten.
Vergelijkbare klachten kunnen bijvoorbeeld komen door coeliakie, lactose-intolerantie, de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa, microscopische colitis, galzuurmalabsorptie, schildklierziekten, endometriose of bijwerkingen van medicijnen. Bij ongeveer een kwart van de mensen met PDS van het diarreetype wordt galzuurmalabsorptie gevonden, en die is gericht te behandelen.
Behandeling: wat helpt bij PDS
Een behandeling die bij iedereen werkt, bestaat niet. De richtlijnen raden aan te beginnen met goede uitleg, beweging en eenvoudige voedingsregels. Is dat niet genoeg, dan komen er gerichte maatregelen bij voor de belangrijkste klachten. Geef elke maatregel een paar weken de tijd en verander het liefst maar één ding tegelijk. Zo zie je wat werkt.
| Hoofdklacht | Voeding en dagelijks leven | Medicijnen en therapie |
|---|---|---|
| Buikpijn en krampen | Oplosbare vezels, FODMAP-arm dieet, beweging | Pepermuntolie, krampstillers zoals butylscopolamine, amitriptyline in lage dosis, buikhypnose of gedragstherapie |
| Opgeblazen buik en winderigheid | FODMAP-arm dieet, havermout en lijnzaad, beweging | Pepermuntolie, behandeling van verstopping of diarree. Het onderzoek hiernaar is beperkt. |
| Diarree | FODMAP-arm dieet, weinig koffie, alcohol en sorbitol | Loperamide, het antibioticum rifaximine, behandeling van galzuurmalabsorptie als die is aangetoond |
| Verstopping | Psyllium langzaam opbouwen, genoeg drinken, beweging | Macrogol, bij ernstige klachten middelen op recept zoals linaclotide |
Volgens Rome V (2026), de richtlijn van de British Society of Gastroenterology (2021) en NICE. Sommige middelen zijn niet officieel voor PDS geregistreerd.
Oplosbare vezels zoals psyllium (vlozaad) verminderen volgens studies de klachten in het algemeen en de pijn. Begin met ongeveer 3 tot 4 g per dag, bouw langzaam op en drink er genoeg bij. Tarwezemelen helpen daarentegen niet en kunnen winderigheid verergeren.
Maagsapresistente capsules met pepermuntolie ontspannen de darmspieren. In studies hielpen ze tegen pijn en klachten in het algemeen. Een veelvoorkomende bijwerking is brandend maagzuur.
Krampstillers kunnen krampen verlichten, loperamide zorgt er vooral voor dat je minder vaak en minder dringend naar het toilet moet. Goed onderzocht is amitriptyline in een lage dosis van 10 tot 30 mg ’s avonds. Het werkt dan niet als antidepressivum, maar op de verwerking van pijnsignalen tussen darm en hersenen. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn een droge mond en slaperigheid.
Het effect hangt af van de bacteriestam, en de resultaten van studies lopen uiteen. Wil je een probioticum proberen, neem het dan minstens 4 weken in de aanbevolen dosis en stop uiterlijk na 12 weken als er niets verbetert. Sommige mensen krijgen er meer winderigheid van.
Voeding bij PDS
Veel mensen met PDS merken dat hun klachten na het eten toenemen. De richtlijnen raden daarom een aanpak in twee stappen aan. Eerst komen eenvoudige regels, die voor sommigen al genoeg zijn:
Dit helpt vaak
- Regelmatig eten en de tijd nemen voor je maaltijden
- Minstens 8 glazen of kopjes per dag drinken, vooral water
- Bij een opgeblazen buik havermout en tot 1 eetlepel lijnzaad per dag
- Oplosbare vezels zoals psyllium, langzaam opgebouwd
Dit kun je beter beperken
- Koffie en zwarte thee, maximaal 3 kopjes per dag
- Alcohol en koolzuurhoudende dranken
- Meer dan 3 porties vers fruit per dag
- Tarwezemelen en sterk bewerkte voedingsmiddelen
- Bij diarree sorbitol, bijvoorbeeld in suikervrije kauwgom en snoepjes
Helpen deze regels te weinig, dan is het FODMAP-arme dieet de volgende stap. Het is de best onderzochte dieetbehandeling bij PDS. Volgens Monash University, die het concept heeft ontwikkeld, nemen de klachten bij ongeveer drie op de vier mensen af. Het dieet is niet bedoeld om altijd te volgen en verloopt in drie fasen:
1Weglaten
2 tot 6 weken
Je eet FODMAP-arm en kijkt of de klachten afnemen. Wat wel kan, zie je in onze FODMAP-lijst.
2Herintroduceren
meestal 8 tot 12 weken
Je test de FODMAP-groepen een voor een. Hoe dat werkt, lees je in ons testschema voor de herintroductie.
3Aanpassen
op lange termijn
Je eet weer zo gevarieerd mogelijk en beperkt alleen wat bij jou klachten geeft.
Een test op coeliakie is alleen betrouwbaar zolang je gewoon tarwe, rogge en gerst eet. Bij een eetstoornis, ook een eerdere, is het dieet maar beperkt geschikt.
Ui, knoflook en enzymen bij PDS
Ui en knoflook horen bij de grootste bronnen van fructanen in het dagelijkse eten en lokken bij veel mensen met PDS klachten uit. Ze zitten ook in veel kant-en-klare producten, vaak als poeder of verstopt achter het woord “specerijen”. De smaak hoef je niet te missen. Fructanen lossen op in water, maar niet in olie. Knoflookolie smaakt daarom naar knoflook en blijft toch FODMAP-arm. Ook het groen van lente-uitjes en prei kun je gebruiken. Voor de volle smaak is er gecertificeerde uien- en knoflookvervanger:
FreeFOD uienvervanger1 tl vervangt een ui
FreeFOD knoflookvervanger1 tl vervangt een teentje
Fody knoflookolieknoflooksmaak zonder fructanen
FODZYME On-the-go Kitenzymen voor onderweg
Enzymen bij PDS: Spijsverteringsenzymen kunnen bepaalde FODMAP’s afbreken voordat ze de dikke darm bereiken. Bij lactose-intolerantie is dat met lactase goed aangetoond. FODZYME bevat daarnaast enzymen voor fructanen en GOS en is handig als je buiten de deur eet en niet weet wat er in het eten zit. Er is nog weinig onderzoek naar deze enzymen, en aan de oorzaak van PDS veranderen ze niets. Meer daarover in het artikel over de herintroductie.
Praktische recepten bij PDS vind je in onze receptenverzameling.
Psyche, beweging en dagelijks leven
Omdat darm en hersenen nauw samenwerken, kun je PDS ook via het hoofd behandelen. Darmgerichte hypnotherapie, vaak buikhypnose genoemd, en cognitieve gedragstherapie horen bij de best onderzochte psychologische behandelingen bij PDS. Dat betekent niet dat de klachten tussen je oren zitten. De behandelingen grijpen aan op de verbinding tussen darm en hersenen.
In een aantal sessies leer je met ontspanning en beelden in je hoofd je darmen tot rust te brengen. Er zijn ook audioprogramma’s en apps voor.
Je leert hoe gedachten, stress en gedrag je klachten beïnvloeden en oefent nieuwe manieren om ermee om te gaan. Ook begeleide zelfhulpprogramma’s laten effect zien.
Regelmatig bewegen, zoals stevig wandelen, fietsen of yoga, kan de klachten wat verlichten.
Houd een tijdje bij wat je eet, hoe je ontlasting is en hoe het met je klachten, slaap en stress gaat. Zo zie je patronen. Dat kan ook in de Monash FODMAP app.
In Duitsland: Heeft een arts bij jou PDS vastgesteld, dan kun je de app “Cara Care für Reizdarm” op recept gebruiken. De app combineert het FODMAP-arme dieet, gedragstherapie en buikhypnose en is als digitale gezondheidstoepassing (DiGA) definitief toegelaten. De wettelijke zorgverzekering betaalt de kosten.
De richtlijnen raden een psychologische behandeling aan als andere therapieën na ongeveer een jaar niet genoeg helpen. Wil je het eerder proberen, dan kan dat ook.
Veelgestelde vragen over PDS
Is PDS gevaarlijk?
Nee. PDS veroorzaakt geen ziekelijke afwijkingen aan de darm en is niet levensbedreigend. Het kan je dagelijks leven wel flink beperken en verdient daarom een goede behandeling. Alarmsignalen zoals bloed in de ontlasting of onbedoeld gewichtsverlies passen niet bij PDS en kunnen een andere oorzaak hebben.
Hoe ziet de ontlasting eruit bij PDS?
Dat hangt af van het type. Bij PDS met diarree is de ontlasting brijig tot vloeibaar, bij het type met verstopping hard en klonterig, en bij het gemengde type wisselt het. Slijm komt voor. Bloed of zwarte ontlasting passen niet bij PDS en kunnen een andere oorzaak hebben.
Wat helpt snel bij een PDS-aanval?
Veel mensen vinden warmte op de buik, rust en kleine, lichte maaltijden prettig. Pepermuntolie of een krampstiller kan krampen verlichten, loperamide kan helpen bij acute diarree. Hoe lang een aanval duurt, verschilt sterk. Krijg je steeds vaker aanvallen, dan kan een behandeling voor de langere termijn een optie zijn.
Kan PDS weer overgaan?
PDS verloopt meestal langdurig en in periodes. Bij sommige mensen worden de klachten met de tijd minder vaak, bij anderen blijven ze jaren bestaan. Het doel van de behandeling is de klachten zo ver te verminderen dat je er goed mee kunt leven.
Wat mag ik niet eten bij PDS?
Een algemeen verbod is er niet, want wat klachten uitlokt, verschilt per persoon. Vaak geven ui, knoflook, tarwe, peulvruchten, sommige fruitsoorten, melksuiker en suikeralcoholen problemen. Met het FODMAP-arme dieet en de herintroductie daarna zoek je uit wat je verdraagt. Een overzicht vind je in onze FODMAP-lijst.
Helpt een glutenvrij dieet?
Bij PDS zonder coeliakie raden de richtlijnen geen glutenvrij dieet aan. Bij tarwe geven meestal de fructanen klachten en niet de gluten. Eet je al geen tarwe meer als je op coeliakie wordt getest, dan kan de uitslag vals-negatief zijn. Meer daarover in het artikel FODMAP vs. gluten.
Bronnen: DGVS en DGNM, S3-Leitlinie Reizdarmsyndrom (2021) · Rome Foundation, Rome V: Bowel Disorders (Gastroenterology 2026) · British Society of Gastroenterology, Guidelines on the management of IBS (Gut 2021) · NICE, Irritable bowel syndrome in adults (CG61) · Monash University, About FODMAPs and IBS · NHS, Symptoms of IBS · BfArM, DiGA-Verzeichnis: Cara Care für Reizdarm
Foto: Sasun Bughdaryan op Unsplash
