FODMAP vs. gluten: wat is het verschil bij PDS en coeliakie?
Bijgewerkt in oktober 2026
Tarwe, rogge en gerst bevatten twee stoffen die vaak door elkaar worden gehaald: het eiwit gluten en fructanen, die bij de FODMAP’s horen. Bij het prikkelbaredarmsyndroom (PDS) geven meestal de fructanen klachten, bij coeliakie de gluten. Hier lees je waarin FODMAP’s en gluten verschillen, wat studies over glutengevoeligheid laten zien en hoe je het aanpakt als brood en pasta je dwarszitten.
In het kort
- FODMAP’s zijn koolhydraten, gluten is een eiwit. Tarwe, rogge en gerst bevatten ze allebei. De fructanen in deze granen horen bij de FODMAP’s.
- Bij PDS lokken meestal de fructanen de klachten uit en niet de gluten. Dat laten meerdere geblindeerde studies zien.
- Bij coeliakie beschadigt al een kleine hoeveelheid gluten de dunne darm. Nodig is dan een blijvend, strikt glutenvrij dieet. Het FODMAP-dieet vervangt dat niet.
- Het FODMAP-dieet is niet glutenvrij, en glutenvrije producten zijn niet vanzelf FODMAP-arm. Het hangt af van de ingrediënten en de hoeveelheid.
- Coeliakie wordt vastgesteld met een bloedtest en meestal een biopt uit de dunne darm. De test is alleen betrouwbaar zolang je regelmatig gluten eet.
FODMAP’s en gluten: het verschil
FODMAP’s zijn kortketenige koolhydraten die de dunne darm slecht opneemt. In de dikke darm worden ze door bacteriën vergist. Daartoe horen de fructanen, ketens van fructose (vruchtensuiker). Fructanen zitten in tarwe, rogge en gerst, maar ook in ui en knoflook. De zes FODMAP-groepen leggen we uit in het artikel Wat zijn FODMAP’s?
Gluten is daarentegen een eiwit, of preciezer: een mengsel van opslageiwitten in de graankorrel. Het maakt deeg elastisch en brood luchtig. Gluten zit in alle tarwesoorten, dus ook in spelt, emmer, eenkoren en kamut, en verder in rogge, gerst en triticale. Haver is een uitzondering: het eiwit daarvan verdragen de meeste mensen met coeliakie, maar gewone haver is vaak verontreinigd met tarwe, rogge of gerst.
| FODMAP’s | Gluten | |
|---|---|---|
| Wat het is | Koolhydraten en suikeralcoholen | Eiwit uit granen |
| Zit in | Tarwe, rogge, gerst, ui, knoflook, bonen, linzen, melk, sommige fruitsoorten | Tarwe en spelt, rogge en gerst |
| Wie reageert | veel mensen met PDS | mensen met coeliakie, bij een tarweallergie ook op andere eiwitten |
| In het lichaam | In de darm trekken ze water aan en worden ze vergist. Een gevoelige darm reageert met een opgeblazen gevoel, pijn of diarree. | Bij coeliakie valt het afweersysteem de dunne darm aan. |
| Schade aan de darm | geen, de klachten zijn vervelend maar niet gevaarlijk | bij coeliakie zonder behandeling wel, met gevolgen zoals ijzertekort of osteoporose |
| Kleine hoeveelheden | meestal goed te verdragen | bij coeliakie schadelijk |
| Dieet | 2 tot 6 weken FODMAP-arm, daarna testen en versoepelen | bij coeliakie levenslang strikt glutenvrij |
| Test | geen labtest, weglaten en gericht testen laten zien wat je verdraagt | bloedtest op antistoffen, meestal met een biopt uit de dunne darm |
Het FODMAP-dieet is bedoeld voor mensen met PDS. Bij coeliakie en tarweallergie gelden andere regels.
Goed om te weten: Spelt is een tarwesoort en bevat gluten. Bij coeliakie en tarweallergie is spelt daarom niet geschikt, ook niet als zuurdesembrood. Bij PDS wordt zuurdesembrood van spelt daarentegen vaak goed verdragen, omdat het weinig fructanen bevat.
Coeliakie, tarweallergie en tarwesensitiviteit
Als brood of pasta klachten geeft, komen naast PDS drie oorzaken in aanmerking. Ze hebben heel verschillende gevolgen voor wat je kunt eten, dus het loont om ze uit elkaar te houden.
Bij een erfelijke aanleg veroorzaakt gluten een afweerreactie die het slijmvlies van de dunne darm beschadigt. Voedingsstoffen worden dan slechter opgenomen. Mogelijke klachten zijn diarree, een opgeblazen gevoel, buikpijn, vermoeidheid, ijzertekort of gewichtsverlies, maar sommige mensen merken er nauwelijks iets van. In Zwitserland heeft ongeveer 1 procent van de bevolking coeliakie, van wie velen zonder diagnose. Behandeling: levenslang strikt glutenvrij.
Het afweersysteem reageert allergisch op eiwitten in tarwe, waaronder gluten. De klachten ontstaan meestal binnen enkele minuten tot een uur, vaak als jeuk, galbulten of zwellingen, zelden als allergische shock. Het gaat vooral om kinderen, bij wie de allergie vaak weer verdwijnt. Behandeling: tarwe en verwante soorten zoals spelt vermijden.
Zo heten klachten na het eten van tarwe als coeliakie en allergie zijn uitgesloten. Er is geen test voor, en onderzoek laat geen schade aan de darm en geen typische antistoffen zien. Wat de klachten uitlokt, staat ter discussie. Bij veel mensen zijn het blijkbaar niet de gluten, zoals de studies hieronder laten zien.
Coeliakie kan aanvoelen als PDS. Volgens de Britse vereniging voor gastro-enterologie (BSG) komt een afwijkende bloedtest op coeliakie bij mensen met PDS-klachten bijna drie keer zo vaak voor als bij mensen zonder zulke klachten. De richtlijnen adviseren daarom bij PDS-klachten een test op coeliakie.
Fructanen in plaats van gluten: wat de studies laten zien
Veel mensen voelen zich zonder tarwe beter en concluderen daaruit dat ze niet tegen gluten kunnen. Wie tarwe weglaat, eet tegelijk echter minder fructanen. Welke van de twee stoffen de klachten uitlokt, hebben onderzoekers nagegaan in geblindeerde studies. De deelnemers wisten daarbij niet of ze gluten, fructanen of een placebo kregen.
In deze studie aten 37 mensen met PDS, die dachten dat ze glutengevoelig waren, eerst twee weken FODMAP-arm. Hun klachten namen daarbij duidelijk af. Daarna kregen ze telkens een week veel gluten, weinig gluten of een placebo. Met gluten en met de placebo namen de klachten ongeveer even sterk toe. Maar 3 van de 37 deelnemers reageerden duidelijk op gluten.
De 59 deelnemers aten glutenvrij omdat ze dachten dat ze glutengevoelig waren. Ze kregen telkens een week lang mueslirepen met 5,7 g gluten, met 2,1 g fructanen of met geen van beide. De repen met fructanen gaven meer klachten en een opgeblazen gevoel dan die met gluten. Gluten werkte niet anders dan de placebo.
De 103 deelnemers met PDS aten FODMAP-arm en glutenvrij. Daarnaast kregen ze telkens een week lang veel FODMAP’s, veel gluten of een placebo. De FODMAP’s verergerden de typische klachten matig, gluten had geen effect.
De 84 deelnemers met vermoede glutengevoeligheid aten brood met of zonder gluten. Een deel van hen kreeg te horen dat het brood gluten bevatte. De meeste klachten hadden de mensen die gluten aten en dat ook verwachtten. De onderzoekers zien daarin een nocebo-effect, maar een extra effect van gluten konden ze niet uitsluiten.
Een overzichtsartikel in het vakblad The Lancet stelde in 2025 vast: ongeveer 10 procent van de volwassenen wereldwijd zegt gluten of tarwe niet te verdragen. In gecontroleerde tests reageert echter maar 16 tot 30 procent van hen specifiek op gluten. Fermenteerbare koolhydraten zoals fructanen en verwachtingseffecten dragen in veel gevallen flink bij aan de klachten. Ook andere bestanddelen van tarwe worden als mogelijke oorzaak genoemd, zoals amylase-trypsineremmers (ATI’s). Een eenduidige oorzaak is tot nu toe niet aangetoond.
Wat dit voor jou betekent: Heb je PDS en zit brood je dwars, dan zijn vaak de fructanen de oorzaak. Een glutenvrij dieet raadt de BSG bij PDS niet aan. Gerichter is het FODMAP-dieet, waarbij je in de herintroductie uitzoekt hoeveel tarwe je verdraagt.
Waarom het FODMAP-dieet niet glutenvrij is
Bij het FODMAP-dieet draait het om koolhydraten. Tarwe, rogge en gerst beperk je in de eerste fase vanwege de fructanen, niet vanwege de gluten. Glutenvrij eten hoeft daarvoor niet, en kleine hoeveelheden tarwe mogen. Volgens Monash University passen deze glutenhoudende voedingsmiddelen in normale hoeveelheden in het FODMAP-dieet:
Spelt bevat minder fructanen dan moderne tarwe. Bij traditioneel zuurdesem, dat lang rijst, breken gisten en melkzuurbacteriën nog meer fructanen af.
Haver is in normale porties FODMAP-arm. Hoeveel precies, hangt af van de vorm: gewone vlokken, snelkookvlokken of hele korrels. De hoeveelheden staan in de Monash FODMAP app.
Sojasaus wordt vaak met tarwe gebrouwen en bevat dan gluten. Toch is sojasaus FODMAP-arm.
Zulke ingrediënten in kant-en-klare producten bevatten gluten, maar nauwelijks fructanen. Ook kleine hoeveelheden koekjes, crackers of cake van tarwe worden vaak goed verdragen.
Ook traditioneel zuurdesembrood van tarwe is volgens Monash in een portie van 2 sneetjes FODMAP-arm. Zuurdesembrood van rogge blijft daarentegen FODMAP-rijk. Niet elk brood met “zuurdesem” op het etiket heeft lang genoeg gerezen: sommige bevatten ook gist en rijzen maar kort. Vraag bij de bakker welk meel er wordt gebruikt en of het deeg lang rijst, bijvoorbeeld een nacht.
Wat binnen het FODMAP-dieet mag, kan bij coeliakie schade doen. Zuurdesembrood van spelt, haver zonder de aanduiding “glutenvrij”, sojasaus met tarwe en gerstemout zijn dan taboe. Het FODMAP-dieet is daarom geen vervanging voor een glutenvrij dieet.
Waarom glutenvrij niet vanzelf FODMAP-arm is
Veel glutenvrije producten bestaan uit rijst-, maïs- of aardappelmeel. Die zijn FODMAP-arm, en daarom passen glutenvrije broden en pasta vaak goed in het FODMAP-dieet. Voor de smaak of voor meer vezels voegen fabrikanten soms wel ingrediënten toe die veel FODMAP’s bevatten. Kijk dus even op de ingrediëntenlijst.
Let hierop
- Inuline, cichoreiwortelvezel of fructo-oligosachariden (FOS): fructanen, ook kleine hoeveelheden tellen mee
- Honing, agavesiroop, fructosestroop of vruchtensapconcentraat: te veel fructose
- Soja-, lupine- of kikkererwtenmeel: GOS en fructanen, bijvoorbeeld in glutenvrije pasta
- Uien- of knoflookpoeder: in brood, sauzen en bouillon
Van nature glutenvrij en FODMAP-arm
- Rijst, maïs en polenta
- Aardappelen
- Quinoa en gierst
- Meel van rijst, maïs, boekweit of quinoa
- Pasta van rijst, maïs of quinoa
Bij coeliakie telt daarnaast de verwerking. Ook meel en vlokken die van nature glutenvrij zijn, kunnen bij de oogst en de verwerking met gluten verontreinigd raken. Geschikt zijn producten met de aanduiding “glutenvrij”. Die mogen in Zwitserland en in de EU hooguit 20 mg gluten per kilogram bevatten. Veel van deze producten dragen daarnaast het glutenvrij-symbool met de doorgestreepte korenaar.
Tip: Welke granen, broden en meelsoorten FODMAP-arm zijn, zie je in onze FODMAP-lijst. Precieze portiegroottes en gecertificeerde producten vind je in de Monash FODMAP app.
Zo pak je het aan: PDS of vermoeden van coeliakie
Alleen een test kan laten zien of er coeliakie achter de klachten zit. Wie al voor de test gluten mijdt, loopt het risico op een vals-negatieve uitslag. Bloed in de ontlasting, onbedoeld gewichtsverlies, ijzertekort of diarree ’s nachts passen niet bij PDS en kunnen een andere oorzaak hebben.
Bij vermoeden van coeliakie
Gluten tot de test. Volgens de Duitse richtlijn eet je tot het onderzoek bij minstens een tot twee maaltijden per dag brood, ander bakwerk of pasta. Een FODMAP-dieet of glutenvrij eten voor de test kan de uitslag vertekenen.
Bloedtest en biopt. In het bloed worden antistoffen tegen weefseltransglutaminase (tTG-IgA) en het totaal-IgA bepaald. Is de test afwijkend, dan volgt bij volwassenen meestal een maagonderzoek (gastroscopie) met biopten uit de dunne darm.
Glutenvrij na de diagnose. De behandeling is levenslang strikt glutenvrij eten, want ook kleine hoeveelheden gluten beschadigen de darm.
Zoek steun. De Zwitserse vereniging IG Zöliakie der Deutschen Schweiz en in Duitsland de Deutsche Zöliakie-Gesellschaft geven informatie over leven met coeliakie en over glutenvrij eten.
Al glutenvrij, maar nooit getest? Dan moet je voor de test eerst een tijd weer gluten eten (glutenbelasting). De BSG raadt daarvoor 3 tot 6 g gluten per dag aan, minstens 6 weken lang, de Duitse richtlijn ongeveer 10 g per dag, bij voorkeur 3 maanden lang. Een snee tarwebrood van 40 g bevat ongeveer 2,5 g gluten. Verdraag je tarwe slecht vanwege de fructanen, dan noemt de BSG zuurdesembrood van spelt als glutenbron met minder FODMAP’s.
Bij PDS zonder coeliakie
Bloedtest op coeliakie. Volgens de richtlijnen hoort die bij het onderzoek naar PDS. Hoe de diagnose verloopt, lees je in het artikel Prikkelbare darm: symptomen, oorzaken, diagnose en behandeling.
Minder tarwe in plaats van helemaal geen. In de eerste fase van het FODMAP-dieet vervang je grote porties tarwe, rogge en gerst, bijvoorbeeld door zuurdesembrood van spelt, havermout, rijst, aardappelen of glutenvrije producten zonder FODMAP-rijke ingrediënten. Kleine hoeveelheden tarwe blijven toegestaan.
Test fructanen gericht. In de herintroductie zoek je uit of en hoeveel tarwe je verdraagt, bijvoorbeeld met tarwepasta. De aanpak en de starthoeveelheden vind je in ons testschema voor de herintroductie.
Blijf niet onnodig glutenvrij. Granen, vooral volkoren, leveren vezels, vitamines en mineralen. Wie zonder medische reden blijvend gluten laat staan, beperkt zich onnodig.
Jeuk in de mond, galbulten, zwellingen of benauwdheid kort na het eten wijzen eerder op een allergie. Benauwdheid of problemen met de bloedsomloop na het eten zijn een noodgeval (alarmnummer 144 in Zwitserland, 112 in de EU).
Coeliakie en PDS tegelijk
Sommige mensen met coeliakie houden ondanks een strikt glutenvrij dieet buikklachten. Zitten er geen verborgen gluten achter, dan kan het helpen om daarnaast ook FODMAP-arm te eten. In een Noorse studie met 70 deelnemers namen de klachten daardoor al na een week af, en het effect hield aan gedurende de vier weken van de studie.
Enzymen bij tarwe
Volgens de fabrikant breekt het enzympreparaat FODZYME fructanen uit tarwe, gerst en rogge al in het eten af. Gluten breekt het niet af, en het is uitdrukkelijk niet bedoeld om glutenhoudend eten bij coeliakie verdraagbaar te maken. Het bewijs komt tot nu toe vooral uit labstudies en observationele studies. Tijdens de eliminatie en de herintroductie gebruik je het beter niet, zodat de tests betrouwbaar blijven. Meer daarover in de veelgestelde vragen over FODZYME.
Veelgestelde vragen over FODMAP’s en gluten
Is gluten een FODMAP?
Nee. Gluten is een eiwit, FODMAP’s zijn koolhydraten. Omdat tarwe, rogge en gerst allebei bevatten, worden de begrippen vaak door elkaar gehaald. Bij PDS geven in deze granen meestal de fructanen klachten.
Is het FODMAP-dieet glutenvrij?
Nee. Tarwe, rogge en gerst worden alleen vanwege hun fructanen beperkt. Kleine hoeveelheden tarwe, zuurdesembrood van spelt, havermout of sojasaus mogen gewoon. Bij coeliakie is het FODMAP-dieet daarom niet genoeg.
Zijn glutenvrije producten FODMAP-arm?
Vaak wel, maar niet altijd. Veel ervan bestaan uit FODMAP-arm rijst-, maïs- of aardappelmeel. Sommige bevatten echter inuline, honing, vruchtensapconcentraat of meel van peulvruchten. Kijk daarom op de ingrediëntenlijst en gebruik onze FODMAP-lijst als houvast.
Wordt spelt bij PDS beter verdragen dan tarwe?
Vaak wel, vooral als traditioneel zuurdesembrood. Spelt bevat minder fructanen dan moderne tarwe, en de lange rijstijd breekt er nog meer af. Speltmeel en speltproducten zonder lange rijstijd bevatten daarentegen duidelijk meer fructanen; welke hoeveelheden passen, zie je in de Monash app. Bij coeliakie en tarweallergie is spelt in elke vorm ongeschikt.
Helpt een glutenvrij dieet bij PDS?
De Britse vereniging BSG raadt het bij PDS niet aan. Wie zich zonder tarwe beter voelt, reageert meestal op de fructanen. Het FODMAP-dieet met herintroductie is gerichter en beperkt je minder. Wie voor een coeliakietest al glutenvrij eet, loopt het risico op een vals-negatieve uitslag.
Kan ik bij coeliakie ook FODMAP-arm eten?
Ja, als je eten daarbij strikt glutenvrij blijft. Dat kan zinvol zijn als je ondanks een glutenvrij dieet buikklachten houdt en andere oorzaken zoals verborgen gluten zijn uitgesloten.
Zijn glutenvrije producten geschikt bij tarweallergie?
Niet altijd. Glutenvrije producten kunnen andere tarwe-eiwitten bevatten, bijvoorbeeld als glutenvrij tarwezetmeel, en tot 20 mg gluten per kilogram. Bij een tarweallergie telt daarom de ingrediëntenlijst. Daarin moet tarwe in Zwitserland en in de EU extra opvallen.
Bronnen: Monash University, Gluten and IBS (2021) · Monash University, FODMAP FAQs · Monash University, Label reading and FODMAPs (2021) · Monash University, Sourdough processing and FODMAPs (2017) · Biesiekierski et al., No effects of gluten in patients with self-reported non-celiac gluten sensitivity (Gastroenterology 2013) · Skodje et al., Fructan, rather than gluten, induces symptoms in patients with self-reported non-celiac gluten sensitivity (Gastroenterology 2018) · Nordin et al., FODMAPs, but not gluten, elicit modest symptoms of IBS (Am J Clin Nutr 2022) · de Graaf et al., Expectancy versus actual gluten intake in non-coeliac gluten sensitivity (Lancet Gastroenterol Hepatol 2024) · Biesiekierski et al., Non-coeliac gluten sensitivity (Lancet 2025) · van Megen et al., A low FODMAP diet reduces symptoms in treated celiac patients with ongoing symptoms (Clin Gastroenterol Hepatol 2022) · DGVS, S2k-Leitlinie Zöliakie (2021) · Penny et al., BSG guidelines on the diagnosis and management of adult coeliac disease (Gut 2026) · Vasant et al., BSG guidelines on the management of IBS (Gut 2021) · Schweizerische Gesellschaft für Ernährung, Merkblatt Ernährung und Zöliakie (2024) · Allergiezentrum Schweiz, Weizenallergie · Bundesinstitut für Risikobewertung, Gluten und glutenhaltige Getreide (2026) · Verordnung des EDI betreffend die Information über Lebensmittel (LIV), Art. 41 · Health New Zealand, Low FODMAP Diet Phase 1 (2025) · FODZYME, informatie van de fabrikant over fructanen en gluten
